|
Amerikan ve Rus uyduları çarpıştı
10 Şubat’ta, bir Iridium haberleşme uydusu ile artık kullanılmayan bir Rus askeri uydusu çarpışarak parçalandı. Bu şimdiye kadar uzayda meydana gelen ilk trafik kazası. Aslında, dünyanın çevresinde, 18 bin cismin dolaştığı düşünülürse, şimdiye kadar böyle bir kazanın niye meydana gelmediği sorulabilir belki; ama bu cisimlerin değişik yörüngelerde dolaştığı ve uzayın uçsuz bucaksız boşluğu hesaba katıldığında, bunun bir savaş sırasında havada uçuşan mermilerin birbirine çarpmasından daha düşük bir olasılık olduğu kolayca anlaşılır. Bu çarpışmaya kadar, böyle bir olasılığın 50 milyonda 1 olduğu tahmin ediliyordu.
Sibirya’nın üstünden geçmekte olan Iridium 33 haberleşme uydusu, TSİ 18:55’te 780 kilometre yükseklikten geçerken, Rusların çoktan kullanımdan kalkmış Kozmos 2251 uydusuyla çarpıştı. Dünyanın çevresinde uyduda dolaşan 10 santimden büyük 18 bine yakın cismin envanterini tutan Pentagon, bu bilgileri space-track.org ağ adresinde kaba hatlarıyla kamuyla paylaşıyor. Buna göre bu iki uydunun birbirlerinden 584 metre uzaktan geçeceği öngörülmüş. Iridium sözcüsü yaptığı açıklamada, her hafta 400’ün üzerinde böyle uyarı aldıklarını, bunların hepsine cevap vermenin mümkün olmadığını söylüyor. Iridum’un elinde geriye kalan 65 uydunun önümüzdeki 30 gün içerisinde, bu çarpışmanın yol açtığı enkazla çarpışma tehlikesi 7 binde 1 olarak hesaplanıyor. Uzun dönemde bu enkazın büyük bölümünün atmosferde yanması umuluyor. Iridum uydularından daha kaygılandırıcı olanı, Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) ve Hubble Uzay Gözlemevi. ISS gerektiğinde yükselerek ya da alçalarak tehlikelerden sakınabilir ama Hubble’ın böyle bir manevra şansı yok. Çin’in uydusavarından daha güçlü 2003’te İngiltere’deki Southampton Üniversitesi’nden Hugh Lewis ve arkadaşları, bir Iridium uydusu 1 kilogram ağırlığında bir cisme çarpsa ne olabileceğini hesaplayan bir çalışma yapmış ve sonuçlarını Acta Astronautica’da yayınlamışlardı. (Acta Astronautica, doi:10.1016/S0094-5765(02)00290-4) Bu çalışmaya göre, bir uydunun tamamen parçalanması için, çarpışma sırasında, uzay aracının kütlesinin her gramı başına 40 joule enerji ortaya çıkması gerektiğini buldular. Kozmos 2251’in kütlesi ve hızı bu hesaba konulduğunda, bu çarpışmanın iki uzay aracının kütlelerinin gramı başına 50 000 joule enerji açığa çıkardığı ortaya çıktı. İki araç saatte 42 120 kilometre hızla çarpışmışlardı. Ocak 2007’de Çin’in yaptığı uydusavar testinde, Fengyun-1C adındaki kullanımdan çıkmış meteoroloji uydusu yeryüzünden fırlatılan bir roketle vurulmuştu. Bu çarpışmadan ortaya çıkan enerji, gram başına 350 joule idi. Dünyanın çevresindeki uydular çeşitli nedenlerle yörüngelerinden sapabiliyorlar. Alçak yörüngelerde, atmosferin sürtünme etkisi devam ettiği için, böyle uydular eninde sonunda yeryüzüne doğru düşüyor. Bunların çoğu atmosferde yanıyor. Bu uyduların düşecekleri yol genellikle önceden hesaplanarak, tedbir alınıyor. Ancak bazen bu mümkün olmuyor. Bazen bu uydularda bulunan zehirli ya da radyoaktif de sorun olabiliyor. Geçen yıl Ocak ayında 10 tonluk bir Amerikan uydusu kontrolsüz bir şekilde düşmüştü. Bir başka Rus uydusu, 270 yolcusuyla Şili’den Yeni Zellanda’ya doğru Pasifik üzerinde uçmakta olan bir Airbus 340’ı kıl payıyla ıskalamıştı. Alevler içindeki uydu, sesten hızlı bir şekilde, Yeni Zellanda’nın Auckland kentinin yaklaşık dört saat ötesinde uçmakta olan uçağın hemen önünden geçerken yarattığı ses dalgası, uçağın dört jet motorundan çıkan gürültüyü bastırmıştı. 1978’de bir Rus casus uydusu, önceden beklenmeksizin, alevler içinde düştü. Az miktarda radyoaktivite içeren enkaz parçaları Kanada’nın Alberta ve Saskatchewan eyaletlerine saçıldı. O zamanki Kanada başbakanı Pierre Trudeau, Amerika’yı bu uydunun düşeceğinden önceden haberi olduğu halde kendilerine haber vermemekle suçladı. Bu düşmelerin en kontrol dışı olanı herhalde 1979’da Uzay Laboratuvarı’nın (Skyalab) görev süresini doldurduktan sonra olan düşmesidir. Enkaz parçaları, Hint Okyanusu’na ve Batı Avustralya'nın kuş uçmaz kervan geçmez toprakları üzerine saçılmıştı. 2000’de, 17 ton ağırlığındaki Compton Gamma Işınları Gözlemevi’ni devre dışı bırakma zamanı geldiğinde, NASA uydunun üzerindeki roketleri ateşlemiş, uydunun Pasifik okyanusunun boş bir bölgesine düşmesini sağlamıştı. Ama iki yıl sonra 3 buçuk ton ağırlığında bir başka bilimsel uyduyu düşürmek istediklerinde, uydu planlanan noktadan binlerce kilometre öteye, Meksika körfezine düştü. Gökhan Sayram ’76 Kaynaklar:
Iridiun; http://www.iridium.com
Analytical Graphics, Inc; www.agi.com
US and Russian Satellite crash in Space;
http://www.i4u.com/article23200.html
Experts Track Satellite Crash Space Debris; http://www.euronews.net/en/article/12/02/2009/experts-track-satellite-crash-space-debris/
Satellite crash prediction is plagued with uncertainty; http://www.newscientist.com/article/dn16592-satellite-crash-prediction-is-plagued-with-uncertainty.html
Satellite collision ‘more powerful than China’s ASAT test’; http://www.newscientist.com/article/dn16604-satellite-collision-more-powerful-than-chinas-asat-test.html
Threat as 10-ton satellite set to crash back to Earth; http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/science/article3258166.ece
Satellite debris on path of airliner flying Santiago to Auckland
http://www.geekzone.co.nz/freitasm/2547
|
